جمعه پانزدهم آذر 1387
ویژگی های زبان تورکی و مقایسه کوتاه بین تورکی و فارسی(1)
ویژگی های زبان تورکی و مقایسه کوتاه بین تورکی و فارسی
متأسفانه در دوران پهلوی،به پیروی ازافکار ملی گرایانه افراطی و شوونیستی بیش از نیم قرن در این باب سیاست جبر و تحمیلاعمال شد و از چاپ و انتشار هر گونه کتاب تورکی جلوگیری به عمل آمد و زبان فارسی همبصورت زبان انحصاری دولتی و تحمیلی در آمد!در نتیجه این سو ء تدبیر و انحصار طلبی وسیاست زور گویی،زبانهای غیر فارسی مردم ایران،بویژه تورکی رسما ممنوع شد.البتهاینگونه رویه و اعمال غیر انسانی و ضد مردمی بدون واکنش نماند و در مردمی کهزبانشان ممنوع اعلام شده بود عکس العمل هایی نا مطبوع و گاهی کینه و نفرت برانگیختو خواه و نا خواه از شیرینی لهجه فارسی هم در مذاق آنها کاستهشد!؟
بعد از سقوط رژیم پهلوی و رفع ممنوعیتدولتی در مدت کوتاهی کتاب و مجله و روزنامه به زبان تورکی چاپ و منتشر شد ودیوانهای شعرای تورکی گو قدیم و جدید تجدید چاپ گردید و زبان تورکی مجددا ولو بطورنسبی فرصت و میدان هنرنمایی یافت.
در حال حاضر 25 لهجه یا زبان تورکی درمناطق مختلف شوروی سابق،ترکستان شرقی(چین)،ترکیه و بالکان زبان رسمی مردم است و درحدود20 لهجه یا زبان تورکی دارای کتابت و ادبیات کتبی است.
ادبیات شفاهی تورک ها بسیار غنی است ودر هر منطقه ضمن ویژگی های عمومی و قدیمی خصوصیات محلی را نیز در بردارد.ادبیاتشفاهی تورک زبانان ایران شاید غنی ترین و یا یکی از غنی ترین آنها در نوع خودمیباشد.
کتاب ده ده قورقود که داستانهای اقواماوغوز را بازگو میکند،یکی از قدیمی ترین آثار ادبیات شفاهی است و بطوریکه اغلبدانشمندان معتقدند،همچنانکه از متن کتاب هم بر می آید مهمترین وقایع تاریخی اینداستانها در آذربایجان و در قسمت شرقی آناطولی رخ داده و در آن از قهرمانی ها وویژگی های قومی و قبیله ای مردم این سرزمین سخن رفته است.
طبق آمارهای اخیر در دنیاشش هزارزبان موجود است که نیمی از آنها کمتر از ده هزار و یک چهارم آنهاکمتر از یک هزار گویشور دارند و تنها 20 زبان هستند که صدها میلیون نفر بدانها سخنمی گویند.زبان شناسان معتقدند کهیک زبان به شرطی می تواند زنده بماند که حداقل یک صد هزار نفر گویشور داشتهباشدبنابراین بیش از نیمی اززبانهای حاضر در حال نابودی هستند.
اینترنت،حکومتهای ملی در گزینش و تحکیم زبانهایملی و تضعیف دیگر زبانها نقش مهمی دارند. پیشرفت علمی و صنعتی شدن و روشهای ارتباطینوین نیز به نابودی زبانها کمک می کند.زبانی که در اینترنت نباشد زبانی است که در دنیای نویندیگر وجود ندارد،این زبان مورد استفاده قرارنمی گیرد و در تجارت هم بکار نمی رود.
در حال حاضر هر سال ده زبان از بین میرود،افق آینده نیز تیره تر به نظر میرسد.برخی چنین پیش بینی کرده اند که 50 تا 90درصد زبانهای فعلی در این قرن از بین می روند و بدین سبب حفظ آنها امری ضروری بهشمار میرود
مسئله زبان در قرن21 ام دو سئوال رامطرح میسازد.از یکسو زبانهای ملی یا پر گویشور چگونه در برابر پیشتازی زبان انگلیسیمقابله کنند؟از سوی دیگر،زبانهای فرعی یا محلی چگونه می توانند از خطر نابودی نجاتیابند و در جهت توسعه پیش بروند؟
برای حمایت از زبانهای محلی و جلوگیری از نابودی آنها در 10-12 سال اخیر مقامات بین المللی تصمیماتی اتخاذ و قطعنامه هایی صادر کرده اند . از جمله
در18 دسامبر 1992 مجمع عمومی سازمانبین الملل متحد بیانه مربوط به حقوق اشخاص متعلق به اقلیت های قومی یا ملی،مذهبی وزبانی را به تصویب رساند.این بیانیه کشورها را موظف کرد تا از موجودیت و هویتاقلیتها در داخل مرزهایشان حمایت کنند.از میان حقوق پیش بینی شده برای اشخاص متعلق بهاقلیتها عبارتند از:حقوق برخورداری از فرهنگ خاص خودشان/ حق استفاده از زبانشان/اجازه شرکت مؤثر در فعالیت های فرهنگی،مذهبی،اجتماعی،اقتصادی و زندگی عمومی و نیزدر تصمیم گیریهای مربوط به اقلیتی که به آن متعلق هستند./اجازه تاسیس و ادارهموسسات مربوط به خودشان،حق ایجاد ارتباط صلح جویانه و خالی از تبعیض با اعضای گروهخودشان یا دیگر اتباع کشورهای دیگری که با آنها پیوندهای مشترک قومی ، مذهبی وزبانی دارند.این نخستین سند قابل قبول جهانی و جامع مربوط به حقوق اشخاصوابسته به اقلیتهاست و از همین رو بر نحوه اجرا و تصویب قوانین ملی کشورها تأثیرخواهد گذاشت
شباهت و خویشاوندی زبانها از دو نظربررسی میشود
1
-منشأ زبانها
2
-ساختمان و شکل خارجیزبانها(موروفولوژی)زبان تورکیاز نظر منشأ جزو زبانهای
اورال-آلتای و یا به بیان صحیحتر،از گروهزبان های آلتائی است
زبانهای اورال-آلتای به مجموعهزبانهایی گفته میشود که مردمان متکلم به آن زبانها از منطقه بین کوه هایاورال-آلتای(در شمال ترکستان)برخاسته و هر گروه در زمانهای مختلف به نقاط مختلفمهاجرت نموده اند.این گروه زبانها شامل زبانهایفنلاند،مجارستان(اورالیک)و زبانهای تورکی،مغولی،منچو و تونقوز(زبانهایآلتائیک)میباشد.از نظر ساختمان و موروفولوژی زبانها بهسه دسته تقسیم میشوند
1
زبانهای تک هجائیویاتجریدی :مانند زبان چین جنوب شرقی آسیا.در این زبانهاکلمات صرف نمی شوند و پسوند و پیشوند نمی گیرند و تغییر نمی کنند.گرامر منحصر بهنحو و ترکیب و ترتیب کلمات است که معانی کلمات را تغییر میدهد.در این زبانها آکانیا استرس(تاکید یا وورغو)،تن صدا و انتو ناسیون یا آهنگ ادای کلمات و جمله بسیارمهم است و معنا را مشخص میکند.در زبان چین تعداد کمی از واژه ها تک هجاییهستند
2
زبانهای تحلیلی یا صرفی : دراین زبانها ریشه کلمات هم ضمن صرفتغییر می نمایدمانند:گفتن می گویم. زبانهای هند و اروپائی و از آن جمله زبان فارسی جزو این گروهمی باشند
3
زبانهای التصاقی یاپسوندی : در این زبانها کلمات جدید و صرف افعال از چسبانیدن پسوندهای
مخصوص بهریشه کلمات ایجاد میشود و این مسئله سبب پیدایش لغات جدید و غنای لغوی می گردد.دراین زبانها ریشه ثابت و در موقع صرف تغییر نمی یابد.پسوندها تابه آهنگ ریشه بوده وبه آسانی از آنها قابل تشخیص اند. زبان تورکی و گروه زبانهای اورال-آلتائی جزو ایندسته می باشند
در زبانهای هند و اروپائی از جملهفارسی پیشوندهای جر(ادات)یا حروف اضافه وجود دارد. در صورتی که در تورکی پیشوندوجود ندارد. مثلا در برابر کلمه یانترناسیونال(فرانسه)و بین الملل(عربی)،در تورکی میلّتلر آراسی و یا اولوسلار آراسیگفته میشود.یعنی به جای پیشوند ، پسوند بکار میرود،چون درتورکی کلمات از آخر تکامل و توسعه پیدا میکنند
در زبانهای هند و اروپائی عنصراصلی(مبتدا و خبر)در بتدا قرار می گیرد و عناصر بعدی با ادات ربط یه شکل حلقه هایزنجیر به یکدیگر مربوط میشوند و اگر عناصر بعدی قطع شوند ساختمان جمله ناقص نمی شود . ولی در تورکی ترتیب عناصر کاملا بر عکس است . یعنی ابتدا باید عناصر ثانوی و فرعیتنظیم و گفته شود،عنصر اصلی، یا فعل هم در آخر قرار میگیرد.مثالدر فارسی= من به شیراز رفتمتا دوستم را ببینم که اخیرا از فرانسه آمده و در آنجا شش سال طب خوانده است.
حال همین مثال در تورکی = آلتی ایل صب اوخویاندان سونرافرانسادان یئنی قاییدان دوستومو گؤرومک اوچون شیرازاگئتدیم
جی،ال،لویس در دستور خود اجزای جملهتورکی را به ترتیب زیر می شمارد
1
فاعل
2
قید زمان
3
قید مکان
4
مفعولغیر صریح
5
مفعول صریح
6
قید و هر کلمه ای که معنی فعل را تغییردهد
7
-فعل
هر چیز معین بر غیر معین مقدم است،یعنیاگر مفعول صریح معین باشد بر مغعول غیر صریح غیر معین مقدم میشود.مثال جمله مرتبتورکی چنین است:نقاش گئچن گون موزده گلن لره تابلولارینی اوزو گؤستردییعنی نقاشروز گذشته در موزه تابلوهای خود را به تماشاچیان خودش نشانداد
بعلاوه هر عنصری از جمله که به آنبیشتر اهمیت داده شود نزدیک فعل قرار می گیرد.در صورتی که جمله با فعل ختم نشود جملهمعکوس گفته میشود که در محاوره ،شعر و سبکهای خاص به کارمیرود.هماهنگی اصوات:یکی از بارزترین ویژگی های تورکی هماهنگیاصوات است.اصوات یا آواها در زبان به عنوان عناصر بسیط تشکیل دهنده کلمات دارای نقشاساسی هستند در زبان تورکی بین اصوات مختلف ریشه وپسوند هماهنگی موجوداست
هماهنگی اصوات سبب میشود که کلماتتورکی دارای آهنگ خاص بوده و تلفظ صحیح آنها اثر مطبوعی در شنونده ایجادنماید.حروف یا صداهای رایج تورکی 32 عددند کهاز آنها 9صائت و بقیه صامت هستند.در تورکی بر خلاف فارسی و عربیصدادارها کوتاه اند و به همین علت شعرای تورکی گو در شعر عروضی به اجبار از کلماتفارسی یا عربی استفاده کرده و یا بعضی اوقات صداها را کشیده تلفظ می کنند.وزن عروضیبر خلاف وزن هجایی برای شعر تورکی مناسب نبوده و در شعر معاصر جای سابق خود را ازدست داده است.شعر تورکی قبل از پذیرفتن اسلام با وزن هجایی سروده شده وقوشوقیاقوشقینامیده میشد.بعد از آنکه بر اثر مهاجرتها تورکان به اعراب وفارسی زبانان نزدیک شدند وزن عروضی آن را از آن اقتباس و به مرور وزن کلاسیک شعرتورکی قرار دادند.با وجود این شعرای خلقی (اوزانها و عاشیقها) اشعار خود(بایاتی ،قوشما و...)را با وزن هجائی سروده اند
در بررسی مقایسه ای زبانها از چهارنقطه نظر تحقیق میشود
1
از نظر جمله بندی یانحو
2
از نظر مورفولوژی یا شکل خارجی وپسوندها
3
از نظر آوائی یافونتیک(صداها)
اینک درباره لغات و مخصوصا افعال تورکی درمقایسه با لغات و افعال فارسی توضیحاتی داده میشود.در این باب امیر علیشیر نوائی در حدود 500سالقبل در کتاب محاکمة اللغتین بحث قابل توجهی نموده و بعنوان مثالیکصد لغت تورکی را که معادل آنها در فارسی نیستمطرح نموده است ،همچنین تعدادزیادیاز افعال تورکی را که فارسینداردبرشمردهاست
نوائی می گوید معادل این کلمات که صد تای آنبعنوان نمونه ذکر شد در فارسی وجود ندارد،بنابراین اگر بخواهیم معانی این کلمات رابه فارسی زبانها بفهمانیم ناچار باید به کمک جمله هایی با کمک گرفتن از کلمات عربیمتوسل شویم
لغاتی را که نوائی در کتاب خود بعنوان مثالبکار برده کلمات تورکی جغتائی است و اغلب برای تورک زبانان ایران نا آشناست ازاینجهت در این رساله به جای آنها لغات مشابه تورکی آذربایجانی بکار برده شدهاست
در این رساله در حدود 1700 کلمه تورکی آذربایجانی درج شده که درفارسی کلمه مستقلی برای آنها بکار نمی رود. ضمنا بعنوان نمونه در حدود 350 کلمهتورکی نقل شده که عینا در فارسی بکار میرودمانند:آقا،خانم،سراغ،اوغور،قاب،قاشق،قابلمه،دولمه،بیرق،سنجاق و امثالآنها
در مقایسه دیکسیونرهای تورکی آذربایجانی تورکیترکیه مشاهده میشود لغاتی که معادلشان در فارسی موجود نیست در دو لهجه تورکی یکینبوده و در بیش از 30%لغات با هم متفاوتند.از طرفی از هر ریشه لغتی 1- 4 کلمه ذکرشده،در صورتیکه در تورکی از یک ریشه تعداد زیادی کلمات ساخته میشود و هر کدام معنیبخصوصی دارند.ضمنا باید خلطر نشان نمود که در حال حاضر 28 زبان یا لهجه مستقل تورکیوجود دارد که 20 لهجه آن دارای کتابت و ادبیات میباشند و هر کدام دارای لغات مترادفبیش از یک هزار لغت تورکی آذربایجانی می باشند.با این ترتیب معلوم میشودکههزاران کلمه در تورکیموجود است که معادل آنها در زبان فارسی موجود نیست.
